गोरखा जिल्लाको चुम उपत्यकाको पहिचान बनेको छ- अहिंसा। यस क्षेत्रमा कुनै पनि पशुपन्छी मार्न मात्र होइन, मासुका लागि पाल्न समेत पाइँदैन। काटेर खानका लागि पशुपन्छी ओसारपसार गर्दा चुम उपत्यकाको बाटो प्रयोग गर्न पनि रोक लगाइएको छ।
नेपाल सरकारको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले पहिचान गरेको सय नयाँ पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये गोरखा जिल्लाको चुम उपत्यकालाई पनि छनोट गरेको थियो। सन् २०२० लाई नेपाल पर्यटन वर्षका रुपमा मनाएर २० लाख विदेशी पर्यटक नेपाल भित्र्याउने जिम्मेवारी पनि चुम उपत्यकालाई दिइएको थियो।
चुम उपत्यका गोरखा जिल्लाको पूर्व-उत्तर क्षेत्रको एक धेरै प्राचीन बौद्ध संस्कृति भएको उपत्यका हो। चुम्बन शब्दको विशेष अर्थ पूर्व हो। यसलाई अहिंसाको क्षेत्र पनि भनिन्छ। गोरखाको चुमुनुब्री गाउँपालिका–६ चुम्चेत र ७ छेकम्पार दुई वडालाई चुम उपत्यका भनिन्छ । करिब ८०० घरधुरी रहेको चुम उपत्यकामा कहिल्यै वध हुँदैन ।
छेकम्पारलाई विसं १९७७ र चुम्चेत २०६९ सालमा अहिंसा क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो । स्थानीयले अहिंसा (स्याक्य) पर्व मनाएर गाउँमा चार वटा किल्ला बनाएर क्षेत्रमा कुनै पनि हिंसा हुन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् ।
यहाँ प्रतिबद्धताहरू छन्:
१. कुनै पनि जनावर मार्न नगर्नुहोस्
२. शिकार गर्न होइन
३. मह निकाल्नु हुँदैन
४. आगो बाल्नु हुँदैन
५. मासुको उद्देश्यका लागि जनावर र पक्षीहरूलाई अहिंसा क्षेत्रमा प्रवेश गर्न नदिनुहोस्।
त्यसैगरी मासु खाने व्यक्तिलाई कुनै पनि जनावर मार्ने वा बिक्री नगर्ने र काम दिने उमेर पुगेपछि पनि बाछोलाई मार्न नदिने प्रतिबद्धता गरिएको छ । चीनसँग सीमा जोडिएको यो गाउँको प्रहरी चौकीमा बस्ने प्रहरीलाई समेत मार्न दिइँदैन । होटलहरु सबै शाकाहारी भएकाले चुम उपत्यका घुम्न आउने सयौं विदेशी पर्यटकले मासु खान पाउँदैनन् ।
होटलहरु सबै शाकाहारी भएकाले चुम्बवल्ली घुम्न आउने सयौं विदेशी पर्यटकले मासु खान पाउँदैनन् । यस उपत्यकामा बौद्ध धर्मको पञ्चशील पालना गरिन्छ।
उपत्यकामा ७०० वर्ष भन्दा पुराना मठहरू छन्। शान्तिपूर्ण संस्कार र संस्कृति, प्राचीन बौद्ध मणि, कानी, छोरतेन, चैत्य, स्मारक र तिब्बती संस्कृतिको विशेष महत्व छ।
धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व चुम उपत्यकामा कुनै वध छैन। यो उपत्यकाको अहिंसा क्षेत्र हो। वन्यजन्तु पनि प्रशस्त छन्। त्यसैले उपत्यकालाई खुला संग्रहालय मानिन्छ। चुम उपत्यकाका बासिन्दाहरूको हस्तलिखित कागजातहरू अझै पनि सुरक्षित छन्, ती तथ्यहरुले प्रमाणित गर्दछ कि चुम उपत्यका धेरै वर्षदेखि अहिंसात्मक क्षेत्र हो।
अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजना (एक्याप)का पर्यटन अधिकृत नरेन्द्र लामाले उक्त क्षेत्रका बारेमा अनुसन्धान पत्र तयार गरेका छन् । उनका अनुसार मुलुकमा धार्मिक संकट परेमा उक्त स्थानलाई सुरक्षित क्षेत्रको रुपमा व्याख्या गरिएको छ । बौद्ध भिक्षुहरूले पनि यस क्षेत्रलाई लुकेको पक्ष, लुक्नको लागि एक अद्वितीय ठाउँको रूपमा वर्णन गरेका छन्, र बौद्ध धर्ममा संकटको समयमा सबैभन्दा सुरक्षित शरणस्थानको रूपमा पहिचान गरिएको छ।
ऐतिहासिक र पौराणिक मान्यताहरू यहाँ बौद्ध धर्मावलम्बीहरुको बाक्लो बसोबास भएकोले यहाँ बौद्ध भिक्षु तथा भिक्षुणीहरु छन् । विश्वको सबैभन्दा पुरानो डेफु डोल्मा गुम्बा (आनी) यस क्षेत्रमा अवस्थित छ। गुम्बा लगभग ८२० वर्ष पहिले स्थापना भएको भनिन्छ। गुम्बाको स्थापनाको समयमा करिब पाँच सय मठमा ननहरू बस्थे। त्यहाँ दैनिक पूजापाठका साथसाथै बुद्ध धर्मको पनि अध्ययन गरे । त्यस्तै मुगुम्बा (भिक्षु), रचेन आनी (भिक्षु) गुम्बा, मिलारेपा गुफा र अन्य गुम्बाहरु पनि यस क्षेत्रमा पाइन्छ।
उपत्यकालाई प्राकृतिक सौन्दर्य गणेश हिमाल १,२,३,४,५,बौद्ध हिमाल र श्रृंगी हिमालले घेरेको छ । यी पहाडहरू हेर्नको लागि यो राम्रो ठाउँ पनि हो।
